حجةالاسلام دکتر "هادی صادقی" رئیس مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما و رئیس و مدرس دانشکده صدا و سیما واحد قم، اخیراً در باب رسانه ها نظریه ای ارائه کرده اند تحت عنوان «رسانه به مثابه جهانی مجازی».
به همین مناسبت در اینجا بخشی از سخنان دکتر "سعیدرضا عاملی" (استاد علوم ارتباطات دانشگاه تهران و رئیس مرکز مطالعات اروپا و آمریکای شمالی دانشگاه تهران) را در گفتگو با خبرگزاری قرآنی ايران(ايكنا) میخوانیم که به رابطه و نسبت دین و جهان مجازی پرداخته و رابطه ی دين،  فضای مجازی و جهانی شدن دين از طريق فضای مجازی را تشريح کرده است:

 آيا دين در تعارض با امر جهانی هست يا نه؟

بزرگ‌ترين مرجع «جهانی شدن» خداست

 اديان با همه ظرفيت‌ها و تفاوت‌هايی كه با هم دارند در اين امر كه ما «مخلوق خدا هستيم» يكی هستند. خدا بزرگ‌ترين مرجع «جهانی شدن» است چرا كه از نظر خداوند هيچ تبعيض و تفكيكی در جهان نيست و در نگاه الهی جغرافيا وجود ندارد همه انسان ها مورد خطاب هستند.

همه هستی مورد توجه خداست و به نوعی همه موجودات موضوع امر الهی هستند. حال كه اين هسته‌ی جهانی در امر دينی وجود دارد، می‌توان اميدوار بود كه محدوديت‌های قومی، جغرافيايی و فرهنگی ِ جهان واقعی در جهان مجازی تكرار نشود و شاهد جهان بزرگ‌تر و جهان كم‌تبعيض‌تری باشيم.

انسان؛ موضوع امر مجازی 

وقتی امر دينی در فضای مجازی قرار می‌گيرد موجوديتی است كه در معرض همگان قرار می‌گيرد. البته بين امر مجازی و واقعی يك رابطه منطقی وجود دارد و جدا از يك‌ديگر نيستند. موضوع امر مجازی «انسان» است و «انسان» متعلق به جهان واقعی است و امروز متعلق به جهان مجازی نيز است. ولی قابليت‌های امر مجازی و واقعی تفاوت‌های اساسی دارند.

فضای مجازی به‌دنبال اين است كه "هستی ِ واقعی" را در "هستی ِ مجازی" بازتوليد كند. امر دينی در فضای مجازی به دنبال اين است كه اخلاق، اعتقادات، شعائر دينی با جنس و سنخ ديگری در اين فضا بازتوليد كند. در فضای مجازی خصيصه‌ی دسترسی آسان 7 در 24 ( 7 روز هفته و 24 ساعت شبانه‌روز ) وجود دارد.

در حالی كه آدم ها و حتی مكان‌ها مثل مسجد و ... در ساعت خاصی تعطيل می‌شوند، «هستی‌ ِ مجازی» وقتی مرجع (انسان) هم خاموش شود باز بيدار است. اين به معنای توسعه انسان و ظرفيت‌های جهان واقعی در جهان مجازی است.

بازتعريف در «قابليت‌های فضای مجازی»

 از ديگر خصوصيات فضای مجازی اين است كه دينی كه در دنيای واقعی از خاصيت آنالوگ برخوردار است، ديجيتال می‌شود و انعطاف ِ بی‌نهايت می‌يابد. مسجد ظرفيت محدود دارد اما در فضای مجازی اين محدوديت از بين می‌رود.

تغيير در اين فضا خيلی سريع اتفاق می‌افتد، راحت می‌توان تقسيم، تركيب و تكثير در مفاهيم ايجاد كرد. بحث دين نيازمند بازتعريف در «قابليت‌های فضای مجازی» و «قابليت‌های دين در فضای واقعی» است و اگر بخواهيم با «منطق جهان واقعی» با آن مواجه شويم اشتباه است. در واقع مثل اين است كه با منطق آنالوگ فضای دجيتال ساخته‌شود.

وقتی مطلبی در اين فضا انتشار می‌يابد حساسيت‌ها بايد خيلی بيشتر باشد چرا كه همه جهان در معرض آن قرار می‌گيرند و هنوز افراد اين حساسيت‌ها درك نكرده‌اند و «محله‌ای و مسجدی» به قابليت‌های دين در فضای مجازی نگاه می‌كنند. بايد توجه داشت كه «بار ِحرف» در فضای مجازی به دليل ويژه گی جهانی بودن آن بار سنگينی است.

فضای مجازی دينی، فضای متنی‌است

در صنعت فيلم هر برش بين متنی، آدمی را به دنيايی ديگری می‌برد. در متن ديجيتال نيز اين برش‌ها (هايپرلينك) مطرح است كه خيلی قوی‌تر و راحت تر اتفاق می افتد. فضای دينی مجازی ما يك فضای متنی است و هنوز از ويژگی‌هايی صوتی و تصويری اين فضا استفاده نمی‌شود و از طرفی فضاهای هم‌زمان «بين ‌‌ِ متنی» كه می‌توان تاريخ را نه خطی بلكه به‌صورت موازی به نمايش بگذارد، بهره گرفته نمی‌شود.

به طور مثال «شهرتاريخی» در فضای مجازی امكان پذير شده‌است وقتی از سيره پيامبر حرف می‌زنيم می‌توان كاملاً تاريخی و نمايشی و در عين حال زمان‌های گسسته و در عين حال به هم چسبيده را بازنمايی كرد.

واقعيت مجازی

فضای مجازی ما هنوز با واقعی شدن (virtual Reality) فاصله دارد «واقعيت مجازی» آمده است تا همه "واقعيت" را به صورت مجازی خلق كند. زمانی واقعيت مجازی‌ای خلق می‌شود كه ابعاد حس، لمس، رنگ، طعم و حتی عطر و فضای حسی واقعيت به مجاز منتقل شود. هدف آن اين است كه با قابليت ديجيتال و استفاده صنعت واقعی مجازی مرز واقعيت و مجاز را بردارد. امر دينی را می‌توان در اين فضا ايجاد كرد كه استفاده‌های فراگيرتری داشته‌باشد.

 حوزه و بخش دينی ايران نسبت به سازمان های ديگر از جمله دانشگاه در توليد نرم افزاری و ديجيتالی كردن متون دينی خيلی جلو بوده‌است. «كتابخانه الكترونيكی» در بحث دينی در ايران خيلی قوی است اما وقتی با قابليت های فضای مجازی مقايسه كنيم می‌بينيم خيلی كارها بايد صورت گيرد و از خيلی قابليت‌ها بايد استفاده شود.

فضای مجازی، استغراق همه مخاطبان

 فضای مجازی، «ال» الناس در مفهوم «يا ايها الناس» است كه استغراق همه مخاطبان را در بر دارد. همه‌ی مردم را غرق در خود كرده است. با نگاه به فناوری مجازی، درمی‌يابيم اساساً جهان مجازی امده است تا همه‌ی جهان واقعی را در خود غرق كند و امكان تحقق آن را نيز به‌وجود آورده است.

 البته محدوديت‌هايی هم وجود دارد از جمله مهم‌ترين آنها محدوديت‌های زبانی مثل زبان فارسی؛ كه پوشش جمعيتی خاص دارد. بحث تنها در زبان گفتاری نيست بلكه «فرهنگ زبانی» را كه در پی استفاده از زبان‌های ديگر است نيز بايد در نظر گرفت.

فضای مجازی دين را به همه جهان منتقل كرده و همه جهان را در درون امر دينی آورده است.

 زمانی كه «مخاطب» «جهانی» است بايد از «زبان جهانی» استفاده كرد. در فضای مجازی دو روند خاص‌گرايی و عام‌گرايی وجود دارد، رابطه اينها همچون حلقه‌های كروی است. خاص گرايی به اين معنا است كه مباحث دينی بايد با فرهنگ ايرانی و زبان فارسی رشد كند و در جهت توسعه «فرهنگ دينی ايرانی» فعاليت كرد كه اين يك نوع خاص‌گرايی جهانی است. اما از عرصه جهانی نيز نبايد غافل شد.

 فضای مجازی دو خصلت را طلب می كند يكی «كار حرفه‌ای» است كه مستلزم فعاليت گسترده است. فضای ارائه آسان مطلب در قالب ايميل و وب‌لاگ و يا ژورناليسم آن‌لاين، می‌تواند مغالطه غيرحرفه‌ای بودن اين فضا را ايجاد كند. كار «حرفه‌ای» دقت زياد می‌خواهد و نيازمند دانش چند رشته است.

با توجه به اين كه متن بايد مصور شود، امكانات صوتی قرار داده شود و از ديگر ويژگی‌های فضای مجازی استفاده شود و لينك‌ها و بخش‌های مختلف بيايد؛ بايد با دقت كار ماندگار توليد كرد. آنچه باعث پيشرفت می‌شود اين است كه فضای مجازی را به صورت يك فضای كاملاً «تخصصی و حرفه‌ای» نگاه كرد و صورت مسئله به قدری ساده نشود كه همه كارها را يك فرد انجام دهد.

حساسيت های كار دينی در فضای مجازی

در برخی مواقع، امور هر اندازه سنتی‌تر بماند موفق‌تر است و بايد جايی برای خستگی‌های فرد از صنعت كنار گذاشت. شبستان انس با شنيدن روايتی ساده و بی پيرايه از امام صادق(ع) مورد احتياج روحی است كه با مدرن شدن مفاهيم دينی دچار خسته‌گی شده‌است. می‌توان از صنعت رسانه‌های برای بازنمايی عرضه دينی استفاده كرد ولی معانی را بايد بی‌پيرايه نگاه داشت. با نگاهی ديگر می توان گفت: اگر پست مدرنيته به وجود آمده به خاطر خستگی از مدرنيته است. پسا مدرنيسم، حكايت خستگی روند تاريخی و زير سوال بردن گذشته است.

 «خواب ناآرام»ی كه استورات هال و «آرامش»ی كه دين می‌گويد «الا به ذكر الله تطمئن القلوب»؛ انعكاسی است از بودن‌ها و نبودن‌های ما. «مدرن كردن پيام دينی» مشكل ايجاد می‌كند بايد مراقب بود ذات دين و امر دينی گم نشود.

حضور منفعل در مقابل حضوری فعال

 گم شدن دينی محصول «نگاه پاسخ‌گفت به سئوالات و شبهات زمانه» است، گفت: ما در مقابل همه شبهات؛ می‌خواهيم پاسخ‌گو باشيم .

جواب دادن يك عمل غيرفعال(passive) است. بيان يك امر ذهنی نه در قالب دفاع بلكه در قالب «بيان» حضوری فعال(active) است. در عرصه دينی مدام در حال جواب دادن هستيم و حل شبهات دينی تبديل به مهم‌ترين فعاليت‌های جامعه دينی شده است.

به نظر می‌رسد بهتر است صحنه را عوض كنيم و كمی به بيان بی‌پيرايه دين بپردازيم و از ملغمه‌های تركيبی در نهايت معلوم نمی‌شود حرف اصلی كجاست پرهيز كنيم.

 دقيقاً مثل طبيعت است. طبيعت ِ دست‌كاری شده و مصنوعی، كار طبيعت بكر را نمی‌كند. در مورد امر دينی هم فرد می‌خواهد يك «امر دينی ناب» بيايد تا از شراب آن مست شود. بايد دقت شود كه امر دينی را با چه منطقی به فضای مجازی وارد می‌كنيم كه ذره‌ای غفلت ممكن است به جای آرامش و آسايش دينی، اثری معكوس بگذارد و «دين ِ صنعتی شده»‌ی ِ جديد، خسته‌كننده باشد و ناآرامی ايجاد كند.

توسعه «قدرت انتخاب»

جهان ارتباطات جديد جهان توسعه «قدرت انتخاب» است و انتخاب‌ها متكثر شده‌است. «انتخاب برتر» بايد توليد شود كه فرد به سراغ آن برود .تفاوتی در ديد ساختارگراها و انعكاس‌گراها است. انعكاس گراها می‌گويند گُل گُل است و گِل گِل. گُل دل‌ربايی می‌كند و جذب می‌كند.

اما از اين نكته نبايد غافل شد كه «بازنمايی» نيز قدرت‌مند است. با زاويه ديد و نحوه بيان می‌توان بر انتخاب اثر گذار بود. اراده فرد نبايد ناديده گرفته شود و آنها را بی اراده فرض كرد؛ «الگوی برتر» ارائه شود و قدرت انتخاب را هم بر عهده فرد گذاشت. وقتی «خير» را به زور به فردی بدهيد از آن فرار می‌كند ولی وقتی آزادانه در معرض «خير» قرار گيرد خود به خود سمت آن كشيده‌می‌شود.

غفلت از اراده و عمل خودآگاه

 بازنمايی توأم با فريب، دورانی دارد و وقتی برملا می شود شكست می‌خورد، چرا كه ارزشی برای شعور فرد قائل نمی‌شود و قصد فريب دارد.

سياستی كه از اراده و عمل خودآگاه غفلت می‌كند در كوتاه مدت جواب می دهد چرا كه تنها جزئی از واقعيت را نشان می‌دهد ولی در بلندمدت اين‌گونه نيست وقتی بفهمند كه اين واقعيت نيست اثر معكوس می‌گذارد.

شوروی با همه عظمت زمين می‌خورد چرا كه ناخودآگاه افراد را نشانه گرفته بود. «اغراق» اثر منفی دارد، نبايد ناخودآگاه فرد را مخاطب قرار دهيم با بيان واقعيت بايد با خودآگاه فرد رو به رو شد. رسانه ناظر بر فكر و خودآگاه مخاطب، موفق‌تر از، رسانه‌ی توده‌وار ناظر بر ناخودآگاه و هيجان‌های اجتماعی است.

 زمانی روشن‌فكران دينی برای اينكه بگويند دين خوب است دست به اثبات علمی دين می‌زدند. با استفاده از قوانين آزمايشگاهی علوم تجربی، و تطبيق آن با يافته‌های دينی، حقانيت دين را اثبات می‌كردند.

در اين نگاه از ابطال‌پذيری قوانين تجربی غفلت می‌شد و ناخواسته يافته‌های دينی را نيز در معرض اين ابطال‌پذيری قرار می‌دادند هنوز هم می‌دهند. در واقع از اين معنای بزرگ غفلت می‌شد كه دين محصول يك حكيم متعالی است كه اشراف كامل به همه عالم دارد و ناگفته‌ها و نافهميده‌های بسياری در بيان دينی وجود دارد كه بلوغ حكمت انسان را طلب می‌كند و منطق خاص خود را دارد. بنابراين لازم است در ورود به فضای مجازی نيز متوجه باشيم كه ما چه مسئوليتی را برای بيان دين بر عهده داريم.   
                                            

• صفحه نخست
• پست الکترونيک
• آرشيو
• درباره پیشاهنگ
• دوستان
• گالري